Logo konvib-312

Please update your Flash Player to view content.

Doorzoek de site

Het weer!

Bron: Maandblad van de Vlaamse Imkersbond
Jaargang: 92
Jaar: 2006
Maand: januari
Auteurs: Frans Jacobs en Annita Van Hoorde

Bijenkasten beschermen

Inleiding
In de winterperiode krijgt de imker heimwee naar zijn zoemende bijtjes. Hij droomt al van de vroege voorjaarsbloeier en de eerste reinigingvluchten.Vol overgave stort  hij zich op de jaarlijkse controle van het bijenmateriaal.   

Alle kastonderdelen moeten grondig gereinigd, hersteld en/of behandeld worden. Hoe zal hij zijn bijenkasten beschermen?

Ons wisselvallig en vochtig klimaat tovert deze eenvoudige vraag om tot een moeilijk wetenschappelijk probleem. Het soort beschermingproduct dat best gebruikt wordt om een bijenkast te behandelen is afhankelijk van verscheidene factoren, zoals aard van het materiaal, standplaats, persoonlijke voorkeur, ...

Aard van het materiaal

Een goede, degelijke bijenkast is bestand tegen alle weeromstan­digheden en heeft uiteraard een stevige constructie. Er bestaat een grote verscheidenheid aan materialen. Een overzicht.

Hout

Hout verdient de voorkeur daar het een natuurlijk product is en het milieu minst schade toebrengt. Geef de voorkeur aan hout met het FSC-label. Een FCS-certificaat is een keurmerk en garandeert dat dit hout uit een verantwoord beheerd bos afkomstig is.

Indien u dit hout niet geschikt vindt, kies dan voor lokaal geproduceerd hout: kastanje, eik, lork, els en ook grove den hebben een goede weerstand. Vermijd niet-gecertifi­ceerde tropische houtsoorten zoals teak, ebbenhout, iroko, wengé, sapelli, ...

Hout is echter bijzonder gevoelig voor temperatuurschommelingen, slechte weeromstandigheden en vocht. Gebruik enkel droog en gezond hout dat licht, sterk en niet verduurzaamd is. Houd steeds rekening met de eigenschappen van het hout; hout Leeft en ademt! Enkele voorbeelden:

• rood Noors dennenhout: zachte houtsoort met aangename harsgeur, niet verwarren met het. vurenhout uit de     hobbycentra;
• rode ceder en andere zachte, weinig geurende houtsoorten, zoals linde, zijn geschikt;
• Thuja plicata of de reuzenlevensboom ('Westerse rode ceder'): speciaal aan te bevelen houtsoort, die oliën bevat die het hout immuun maken voor schimmel- en insectenaantasting. Het is een lichte houtsoort maar toch zeer sterk. Ze kan gebruikt worden voor precisiewerk, zoals het maken van bijenkasten. Het is wel duur, maar bijzonder geschikt in een vochtig klimaat.

Gebruik nooit verduurzaamd hout! Alle houtverduurzamingmiddelen zijn in min of meerdere mate giftig voor de mens (uitdamping). Ze worden ondergebracht in drie groepen:  teeroliederivaten, wateroplosbare middelen en middelen in organische oplosmiddelen.

Teerolieproducten, zoals creosootolie en carbolineum, zijn zeer giftig en kankerverwekkend.

Carbolineum is schimmel- en insectendodend, dus ook gevaarlijk voor bijen! Het stoot de bijen af.
Carbolineum is ongeschikt om bijenkasten te behandelen, daar bepaalde componenten die terug vrijkomen gevaarlijk zijn voor bijen, de imker en het milieu!

kast32 1_1

Soort beschermingproduct is o.a. afhankelijk van de standplaats.

Producten in organische oplos­middelen, zoals tributyltinoxide (TBTO), zijn zeer giftig voor insecten.Wateroplosbare houtverduurza­mingmiddelen bevatten water-oplosbare zouten. De meeste zijn zeer giftig.

Multiplexplaten

Koop echte multiplex of dus méérlagenplaten, geen meubel- of spaanderplaten, en liefst water­vastverlijmde multiplexplaten met lagen van 3 mm dikte.

Deze platen zijn manueel moeilijk te bewerken. Multiplex heeft een hoog gewicht, zodat de kasten zwaar zijn. Ook de kostprijs is tamelijk hoog. Maar de kasten zijn zeer duurzaam en ze blijven hun duurzaamheid zeer lang behouden.

Een belangrijk voordeel is dat dit hechthout niet ademt en Leeft, dus ook niet uitzet of krimpt. Een andere bijzonder positieve eigenschap van dit materiaal is dat het geen water opneemt en glad is zodat het condensatiewater snel wordt afgevoerd.

Kunststof

Er zijn verschillende soorten kunststofkasten ontwikkeld (o.a. polypropyleen, polyethyleen, styrisol), maar geen enkele is in onze streken echt doorgebroken. Kunststofkasten zijn duurder dan houten kasten. Een groot voordeel is dat ze licht zijn. Enkele voorbeelden:

• Segerberger kunststofkast: is zeer licht, maar ook zeer kwets­baar. Ze wordt al vele jaren o.a. in Limburg en West-Duitsland gebruikt en met succes. Sommige imkers kopen enkel de rompen in deze kunststof en maken zelf een bodem en een deksel uit steviger materiaal.
• Mini-plus, Apidea bevruchting-kastjes, ...

Standplaats

Een bijenkast mag nooit in contact komen met de grond! Staat de bijenkast beschut onder een bijenhal of gewoonweg in open lucht, blootgesteld aan ónze sterk wisselende weeromstandigheden?

Het afwisselende optreden van zon, wind, regen, hagel en sneeuw maakt het de bijenkast absoluut niet gemakkelijk. Insecten en schimmels maken het nog moei­lijker.

Plaats een bijenkast steeds zo droog mogelijk, want hoe voch­tiger, hoe meer kans op schimmel­aantasting. Buitenhoutwerk moet om de 2-3 jaar gecontroleerd worden, afhankelijk van de bloot-stelling aan ongunstige weerom­standigheden en UV-straling.

Kleur

De kleur beïnvloedt de tempe­ratuur in de kast, vooral de kleur van het deksel. Wit is door zijn warmtewerende werking goed in Zuid-Europese landen. In koudere gebieden zijn donkere kleuren aan te bevelen. Volgens de Oosten­rijkse apidoloog Alois Tropper ontwikkelt een volk zich het best in een gele kast en minder goed in een witte kast.

Gele vliegplanken schijnen eenzelfde effect te ver­tonen. Indien bijenkasten met dezelfde vorm en kleur op eenzelf­de rij dicht bij elkaar staan, is de kans groot dat de bijen vervliegen of zich vergissen van kast. Bijen­kasten met verschillende kleuren kunnen de bijen helpen hun woning terug te vinden. Blauw, geel, wit en zwart worden door de bijen duidelijk onderscheiden.

kast32 2-1

Een gele vliegplank zou de ontwikkeling van het volk bevorderen.

Soorten beschermingmiddelen

Algemeen

Tips bij het aankopen van een product:
• koop nooit producten die pesticiden of verduurzaming-middelen bevatten;
• ga steeds na of het product erkend is door het Ministerie van Volkgezondheid (gezondheid-eisen);
• een doeltreffend product beschikt over een homologatie van de BVHB (Belgische Vereniging voor Houtbescher­ming): op de verpakking staat BVHB vermeld, gevolgd door een nummer;
• geef de voorkeur aan verven en vernissen die weinig oplosmiddelen bevatten, dus 'watergedragen' producten of aan producten die het Europese milieukeurmerk 'margriet' dragen (milieuvriendelijker, doch nog synthetisch);
• lees aandachtig het etiket: gevaren worden steeds vermeld. Het etiket bevat twee soorten informatie: technische informatie en informatie op het gebied van veiligheid en milieu:
• lees de technische bijsluiter of de technische fiche zeer aandachtig;
• bereken zo nauwkeurig mogelijk de juiste hoeveelheid.

Tips bij het aanbrengen

• steeds goed verluchten: er verspreiden zich nog vluchtige stoffen tijdens het drogen, zelfs als de geur verdwenen is;
• gebruik bij voorkeur penselen, borstels of rollen, daar spuiten meer product verspillen;
• nooit productresten in toilet, gootsteen, riool of in de natuur gieten;
• resten en lege verpakkingen, evenals verdunners, doekjes en afgedankte kwasten horen thuis bij het KGA (klein gevaarlijk afval): containerpark.

Etikettering

De etikettering van een product wordt opgesteld op basis van toxicologische studies. Op het etiket worden een aantal typezinnen en -symbolen vermeld. S-zinnen zijn veiligheidaanbeve­lingen, R-zinnen zijn gevaar-zinnen. Hierbij wordt rekening gehouden met de etikettering zoals opgelegd door het KB van 11/01/1993 tot regeling van de indeling, de verpakking en het kenmerken van gevaarlijke preparaten.

Op basis van de ecotoxicologische eigenschappen van een werkzame stof of de formulering zelf worden R-zinnen toegevoegd die een indicatie geven over het gevaar voor het milieu. Vermijd vooral producten met R40, R61 en R63.

Momenteel zijn enkel normen uitgewerkt voor het opleggen van gevaarzinnen voor waterorganismen.
Producten die gevaar inhouden voor bijen krijgen volgende waarschuwingzinnen opgelegd: 'Giftig voor bijen; niet toepassen tijdens de bloei, inbegrepen deze der onkruiden'.

Voor pyrethroïden werd dit uitgewerkt op basis van de gekende giftigheid:

• producten die niet giftig zijn voor bijen (fluvalinaat) of waarvan aangetoond is dat ze onder praktijkomstandigheden geen effect hebben op bijen (alfa-cypermethrin): geen vermelding;
• producten die giftig zijn voor bijen: cypermethrin, permethrin, cyfluthrin, fenpropathrin, flucythrinaat: 'Giftig voor bijen; niet toepassen tijdens de bloei, inbegrepen deze der onkruiden'.
• producten met repellentwerking: esfenvaleraat, zeta-cyperme­thrin, bifenthrin, deltamethrin, lambdacyhalothrin: 'Weinig giftig voor bijen, niet toepassen op het ogenblik dat de bijen actief zijn'.
Verscheidene houtbescherming-middelen in de handel mogen absoluut niet gebruikt worden voor bijenkasten, omdat sommige giftig zijn voor bijen of residu's in honing of was achterlaten.
Volgende stoffen mogen zeker niet aanwezig zijn in het beschermingmiddel:
• lindaan: zeer giftig, kanker­verwekkend, is verboden in België;
• tributyltin (TBT): is in houtbeschermingmiddelen niet toegelaten in België;
• pentachloorfenol (PCP): giftig voor de mens, kankerver­wekkend, is verboden in België;
• Wolmanzouten of CCA-zouten (Chroom, C/Koper en arsenicum of arseen) leiden tot het typisch groenschijnend hout: zeer giftig en kankerverwekkend.

Vermijd producten die volgende stoffen bevatten:

• pyrethrum: zeer giftig voor bijen;
• synthetische pyrethroïden: giftig voor bijen, vooral cyfluthrin: vertraging van het leerproces;
• dichloorvos: zeer giftig voor bijen;
• carbamaten, bijvoorbeeld carba­ryl en propoxur: zeer giftig voor bijen, verdacht van kankerver­wekkende eigenschappen;
• cyaanwaterstof (blauwzuur): zeer giftig;
• POP (= persistente organische verbindingen), waaronder aldrin, chloordaan, dieldrin, endrin, heptachloor (gebruikt bij houtbehandeling);
• het zware metaal kobalt, een droger voor alkydverf, verdacht van kankerverwekkende eigen­schappen.

Houtbeschermingmiddelen voor bijenkasten

Houtbeschermingproducten op basis van plantaardige harsen en natuurlijke oliën of bijenwas zorgen voor een ecologische en natuurlijke bescherming en een verfraaiing van het hout.

Beitsen, vernissen en impregneermiddelen kunnen zeer gevaarlijk zijn voor bijen. Ook verven en lakken zijn niet steeds onberispelijk. Ze bevatten meestal organische oplosmiddelen en de gebruiker weet meestal niet wanneer alle oplosmiddelen verdampt zijn.

Beschermingmiddelen die door het hout geabsorbeerd worden zijn het meest doeltreffend. Meestal kan deze toepassing gevolgd worden door een paar verflagen.

Verven

Verf beschermt het hout als de verflaag gesloten blijft. Openingen en scheurtjes moeten worden weggewerkt omdat door de  scheurtjes het water onder de verf bij het hout komt en het rottingproces kan beginnen.

Gebruik best eerst een grondlaag en daarna een kwaliteitverf voor buiten (minimum twee lagen). Bij het gebruik van verven moet steeds gelet worden op de schimmeldodende werking en de onschadelijkheid voor bijen. Bij bijenkasten vertonen latexverven van hoge kwaliteit minder neiging om af te bladeren dan olieverven.

kast32 3_1

Latexverf geeft vrijwel geen belasting voor het milieu.

Verf op waterbasis is niet noodzakelijk milieuvriendelijke verf, maar is alvast meer verantwoord dan solventgedragen verf.

Watergedragen synthetische verven bevatten minder vluchtige organische stoffen dan solvent-gedragen verven. De meeste watergedragen verven bevatten echter nog 5 tot 20% vluchtige organische stoffen.

Latex-, acryl- en vinylverven bestaan voor het grootste deel uit minuscule kunststofdeeltjes die door geen enkel waterzuivering-station tegengehouden worden.
Latexverf is een waterverdunbare emulsieverf zonder oplosmiddelen. Het is dus een verfsoort op waterbasis die vrijwel geen belasting geeft voor het milieu. Om schimmel- en bacteriegroei te voorkomen bevat latexverf een bepaald soort conserveermiddel.

Het is in verschillende prijsklassen en kwaliteiten verkrijgbaar. Natuurverven zijn sterk dampdoorlatend. Ze hebben over het algemeen langere droogtijden nodig. In solventgedragen natuurverven (steeds goed verluchten!) worden vooral
citrusolie en terpentijn gebruikt als oplosmiddel. Deze oplosmiddelen zijn van plantaardige oorsprong en volledig afbreekbaar. Gomterpentijn, gedestilleerd uit boomhars van Zuid-Europese boomsoorten, heeft de beste kwaliteit.

                                                               Overzicht synthetische verf versus natuurverf

kast32 4_1

bron: STIP - informatiefiche verven en vernissen en www.milieuadvieswinkel.be

Beitsen

Beits dringt in de buitenste laag van het hout en heeft daardoor een doeltreffender werking dan verf. Beits laat immers het hout ademen. Glansbeits is zeer geschikt. Gebruik enkel beitsen die onschadelijk zijn voor bijen. In beitsen worden pigmenten verwerkt om het hout te beschermen tegen UV-straling. Natuurlijke beitsen zijn vochtregulerend, houtvoedend, laagvormend en duurzaam elastisch.

Voordelen natuurverven en - beitsen:

• milieuvriendelijk, zowel bij de productie, het gebruik als in de afvalfase;
• fabrikanten van natuurverven maken de samenstelling bekend (via technische fiches);
• beter voor uw gezondheid en omgeving bij het aanbrengen; • aangename geur;
• vochtregulerend, natuurverven laten het ademen toe;
• antistatisch: natuurverven trekken geen stof aan en zijn dus onderhoudvriendelijker;
• gelijke of zelfs betere kwaliteit dan de synthetische;
• duurzaam elastisch (door gebruik van lijnolie): minder snel scheuren en afschilferen dan verven op basis van kunstharslakken;
• niet noodzakelijk duurder in vergelijking met producten met hetzelfde kwaliteitniveau en uitstrijkvermogen. Bij keuze voor felle kleuren kunnen bepaalde verven wel duurder worden;
• echte natuurverven op waterbasis bevatten geen vluchtige organische stoffen en, als bewaarmiddel, enkel voorlevensmiddelen geschikte producten;
• natuurverven in poedervorm bezitten door de afwezigheid van water zelfs geen bewaarmiddelen of
schimmelwerende middelen.

Alternatieven

Lijnzaadolie kan gebruikt worden om de buitenkant te beschermen, meestal in combinatie met een ander middel. Lijnzaadolie is onschadelijk voor bijen.

Propolismengsel kan de imker zelf maken (technische alcohol en 10% propolis of voorwas). Dit mengsel is absoluut onschadelijk voor bijen.

Was wordt gebruikt via een alternatieve methode: het hout of delen van een bijenkast onderdompelen in bijenwas of Syncera  (synthetische was).
Paraffinewas is goedkoop: onderdompelen bij 160 °C gedurende vijf minuten en eventueel direct daarna een verf gebruiken. Zo kan het hout de verf voldoende absorberen.

Binnenkant van een bijenkast

De binnenkant van een bijenkast beschermen is totaal overbodig. Bijen houden absoluut niet van vreemde geuren. De geur van dennenhars echter keuren ze goed.
Bijen beschermen hun binnenwanden trouwens zelf met propolis.

Besluit

De imker kiest een beschermingmiddel voor de buitenkant van de bijenkast naargelang zijn persoonlijke voorkeur. Hij gebruikt enkel middelen die onschadelijk zijn voor bijen, de honing en zijn omgeving. Hij vergeet nooit de bijsluiter zéér aandachtig te lezen. De binnenkant nemen zijn bijtjes voor hun rekening!

kast32 5_1

Verven met een propolismengsel: absoluut onschadelijk voor de bijen!